Deregulacja w dialogu społecznym: koniec z wyłącznością formy pisemnej w relacjach ze związkami zawodowymi i radami pracowników

Do Sejmu trafił rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy o związkach zawodowych oraz ustawy o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji. Projekt, przygotowany przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w ramach prac Rządowego Zespołu do spraw Deregulacji, wprowadza możliwość komunikowania się pracodawcy ze związkami zawodowymi oraz radami pracowników w formie dokumentowej lub elektronicznej – tam, gdzie dotychczas obowiązywała wyłącznie forma pisemna.

I. Problem, który ma rozwiązać nowelizacja

Obowiązujące przepisy ustawy o związkach zawodowych z 1991 r. oraz ustawy o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji z 2006 r. posługują się sformułowaniami „na piśmie” i „pisemny”, co – w braku odpowiednika art. 300 Kodeksu pracy w zbiorowym prawie pracy – oznacza wymóg papierowej postaci dokumentu. Przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące formy dokumentowej i elektronicznej (art. 781 i art. 651 k.c.) nie znajdują tu zastosowania wprost. W praktyce oznacza to, że nawet rutynowa korespondencja – np. wniosek zarządu zakładowej organizacji związkowej o podanie liczby osób objętych ochroną jako kadra kierownicza – musi mieć formę papierową, mimo że komunikacja wewnątrzzakładowa od dawna odbywa się głównie drogą elektroniczną.

II. Zakres proponowanych zmian

1. Ustawa o związkach zawodowych

• Art. 32 ust. 9¹ – wniosek zarządu zakładowej organizacji związkowej o powiadomienie o liczbie osób stanowiących kadrę kierowniczą będzie mógł być złożony na piśmie, w formie dokumentowej lub elektronicznej. Termin na odpowiedź pracodawcy pozostaje bez zmian – 7 dni.
• Nowy art. 32¹ – pracodawca i zakładowa organizacja związkowa będą mogły w układzie zbiorowym pracy lub w porozumieniu przewidzieć przekazywanie informacji, o których mowa w art. 26¹ ust. 1 (informacje przy przejściu zakładu pracy na nowego pracodawcę) oraz w art. 32 ust. 9¹ zdanie pierwsze, również w formie dokumentowej lub elektronicznej.

Istotne jest, że rozszerzenie katalogu form nie ma charakteru automatycznego – w obu przypadkach zależy od woli stron wyrażonej w układzie zbiorowym pracy lub porozumieniu. Projektodawca wycofał się na etapie konsultacji z pierwotnego pomysłu nowelizacji art. 28 ustawy (dotyczącego udzielania związkowi informacji, o które ten wnioskował), pozostawiając tę kwestię bez zmian – przepis nadal nie wskazuje wprost formy odpowiedzi pracodawcy.

2. Ustawa o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji

• Art. 13 ust. 2 – rada pracowników będzie mogła złożyć wniosek o udzielenie informacji także w formie dokumentowej lub elektronicznej, a nie – jak dotychczas – wyłącznie pisemnie.
• Art. 13 ust. 3 – pracodawca będzie mógł przekazać informacje na piśmie, w formie dokumentowej lub elektronicznej, przy czym wybór formy będzie wymagał uprzedniej akceptacji rady pracowników.
• Art. 5 ust. 1 – dodane zostaną pkt 1a i 1b, umożliwiające radzie pracowników i pracodawcy uzgodnienie formy wniosku oraz formy przekazywania informacji w ramach ustaleń co do zasad i trybu współpracy. Dopiero brak takich ustaleń będzie skutkował zastosowaniem reguł ustawowych.

W przeciwieństwie do rozwiązania przyjętego w ustawie o związkach zawodowych, rady pracowników – jako podmioty nieuprawnione do zawierania układów zbiorowych pracy – nie potrzebują dodatkowego aktu zbiorowego prawa pracy, aby skorzystać z nowych form komunikacji; wystarczy uzgodnienie z pracodawcą lub w jego braku, zastosowanie przepisu ustawowego wprost.

III. Czego zmiana nie obejmuje

Projekt świadomie ogranicza zakres deregulacji. Nie obejmuje ona przepisów odnoszących się do indywidualnych praw pracowniczych, np. pisemnego wniosku o pobieranie składek związkowych z wynagrodzenia (art. 33¹ ustawy o związkach zawodowych). W toku konsultacji odrzucono również postulat Ministra Infrastruktury o rozszerzenie deregulacji na kolejne przepisy (m.in. art. 25¹, art. 29, art. 32 ust. 9², art. 8 ust. 1 ustawy o informowaniu pracowników) – uznano, że wykraczałoby to poza mandat wypracowany przez Zespół ds. Deregulacji, a w części dotyczy spraw o charakterze konstytutywnym (np. wniosek o powołanie rady pracowników).

IV. Przebieg konsultacji i stanowiska partnerów społecznych

Projekt był konsultowany z reprezentatywnymi organizacjami związkowymi i pracodawców oraz opiniowany przez Radę Dialogu Społecznego, Głównego Inspektora Pracy, Rzecznika Praw Obywatelskich, Rzecznika MŚP oraz Komisję Wspólną Rządu i Samorządu Terytorialnego.

Kluczowe zastrzeżenia zgłosiły NSZZ „Solidarność”, OPZZ oraz Forum Związków Zawodowych, wskazując m.in. na:

• ryzyko wykorzystania elastycznych form komunikacji przeciwko organizacjom związkowym, zwłaszcza u pracodawców nieprzychylnych związkom (z powołaniem na art. 61 § 2 k.c. dotyczący chwili złożenia oświadczenia woli w postaci elektronicznej);
• brak domniemania z art. 245 k.p.c. przy formie dokumentowej, co może utrudniać dowodzenie w sporach sądowych dotyczących szczególnej ochrony działaczy związkowych;
• niespójność terminologiczną między „formą dokumentową” a „formą elektroniczną” na tle regulacji Kodeksu pracy;
• potrzebę uzależnienia stosowania nowych form od zgody strony związkowej, a nie jednostronnej decyzji pracodawcy.

W efekcie konsultacji projektodawca częściowo uwzględnił te uwagi – zrezygnowano z nowelizacji art. 28 ustawy o związkach zawodowych oraz doprecyzowano, że nowe formy komunikacji w relacjach ze związkami zawodowymi wymagają uregulowania w układzie zbiorowym pracy lub porozumieniu, a nie mogą być narzucone jednostronnie przez pracodawcę.

W konsultacjach publicznych głos zabrał również Instytut Spraw Obywatelskich, postulując dodatkowe zabezpieczenia przed wykluczeniem cyfrowym członków rad pracowników (m.in. obowiązek zapewnienia alternatywnej formy komunikacji, potwierdzenia odbioru informacji). Uwagi te nie zostały uwzględnione – Ministerstwo argumentowało, że przepis w obecnym kształcie i tak wymaga, by wybrana forma umożliwiała radzie rzeczywiste zapoznanie się ze sprawą, a dublowanie kanałów komunikacji groziłoby chaosem organizacyjnym i niepewnością co do biegu terminów.

V. Skutki dla przedsiębiorców

Zgodnie z oceną skutków regulacji, projekt nie generuje kosztów dla sektora finansów publicznych ani dla mikro- i małych przedsiębiorstw (u których związki zawodowe i rady pracowników praktycznie nie funkcjonują – wybory do rad pracowników dotyczą pracodawców zatrudniających co najmniej 50 osób). Największe znaczenie praktyczne będzie miał dla dużych i średnich pracodawców, u których działa kilka organizacji związkowych lub rada pracowników – dla nich odformalizowanie kanałów komunikacji ma oznaczać skrócenie czasu obiegu dokumentów i mniejsze obciążenia administracyjne.

VI. Wejście w życie

Ustawa ma wejść w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia. Projekt nie przewiduje przepisów przejściowych – nowe zasady formy komunikacji będą miały zastosowanie także do spraw zainicjowanych przed wejściem w życie nowelizacji, zgodnie z zasadą bezpośredniego działania nowej ustawy.