← Publikacje

Ubezwłasnowolnienie i ustanowienie opiekuna: procedura krok po kroku

Kinga Stankowicz Kinga Stankowicz ·Paweł Pajdak Paweł Pajdak · opieka

Każdy człowiek ma prawo do godności, wolności i samodzielnego decydowania o własnym życiu. Co jednak dzieje się w sytuacji, gdy z powodu choroby, niepełnosprawności lub innych trudności nie jest w stanie w pełni świadomie podejmować decyzji? W takich przypadkach pojawia się pojęcie ubezwłasnowolnienia – instytucji prawnej, która ma na celu ochronę interesów danej osoby, ale jednocześnie wiąże się z istotnym ograniczeniem jej samodzielności. W niniejszym artykule opisano, jak wygląda procedura ubezwłasnowolnienia i w jaki sposób ustanawia się opiekuna lub kuratora dla takiej osoby.

Czym jest ubezwłasnowolnienie

Ubezwłasnowolnienie to orzeczone przez sąd pozbawienie albo ograniczenie zdolności do czynności prawnych osoby, która z powodu zaburzeń psychicznych nie radzi sobie z własnymi sprawami. Kodeks cywilny zna dwie postacie ubezwłasnowolnienia, a po jego orzeczeniu sąd opiekuńczy ustanawia dla takiej osoby opiekuna albo kuratora:

  • Ubezwłasnowolnienie całkowite wynikające z art. 13 k.c. – orzeka się je wobec osoby, która ukończyła 13 lat, jeżeli nie jest ona w stanie kierować swoim postępowaniem z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w tym np. alkoholizmu lub narkomanii. Zgodnie z art. 12 k.c. osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych, co wiąże się z brakiem możliwości dokonywania samodzielnych czynności prawnych pod rygorem ich nieważności. Wyjątkiem są umowy zawierane w drobnych bieżących sprawach życia codziennego, które, po spełnieniu dodatkowych przesłanek, staną się ważne. Na rzecz osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekuna.
  • Ubezwłasnowolnienie częściowe wynikające z art. 16 k.c. – można je orzec wobec osoby pełnoletniej, jeżeli potrzebuje ona pomocy w prowadzeniu swoich spraw, ale jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego. Przyczyny ubezwłasnowolnienia częściowego są tożsame jak w przypadku ubezwłasnowolnienia całkowitego. Na rzecz osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratora.

Zarówno w przypadku ubezwłasnowolnienia całkowitego, jak i częściowego, pod uwagę bierze się szczególnie wiek, rodzaj zaburzenia i faktyczną zdolność osoby do kierowania własnym postępowaniem. To oznacza, że samo wystąpienie choroby psychicznej lub innych ww. czynników nie wystarczy do ustanowienia ubezwłasnowolnienia.

Już w tym miejscu warto zaznaczyć, iż ubezwłasnowolnienie nie jest środkiem nieodwracalnym, gdyż sąd może je uchylić, gdy ustaną przyczyny dla których je orzeczono lub może zmienić ubezwłasnowolnienie całkowite na częściowe, jeśli doszło do poprawy stanu psychicznego ubezwłasnowolnionego.

Kto może złożyć wniosek i do jakiego sądu go złożyć

Wniosek o ubezwłasnowolnienie może złożyć tylko osoba z kręgu wskazanego w przepisach kodeksu postępowania cywilnego, a rozpoznaje go sąd okręgowy miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy. Gdy osoba nie ma miejsca zamieszkania, właściwy jest sąd miejsca jej pobytu.

Wnioskodawcą może być:

  • małżonek osoby, która ma być ubezwłasnowolniona;
  • krewny w linii prostej (rodzic, dziecko, dziadek, wnuk) oraz rodzeństwo, przy czym krewni nie mogą składać wniosku, jeżeli osoba ma przedstawiciela ustawowego;
  • przedstawiciel ustawowy;
  • prokurator oraz rzecznicy (RPO, a w sprawach dotyczących dzieci RPD), na podstawie ogólnych przepisów o ich udziale w postępowaniu cywilnym;

Krewni w linii bocznej (ciotka, wujek, kuzyn), partner niepozostający z daną osobą w związku małżeńskim, sąsiad czy opiekun faktyczny nie mają własnej legitymacji. Mogą jedynie zasygnalizować tę kwestię prokuratorowi albo rodzinie uprawnionej do złożenia wniosku.

W praktyce dwie granice wiekowe są ważne. Ubezwłasnowolnienie całkowite dotyczy osoby, która ukończyła 13 lat, a wniosek o ubezwłasnowolnienie częściowe można złożyć już na rok przed osiągnięciem pełnoletności. Warto nadmienić, iż osoba, która złoży wniosek w złej wierze lub lekkomyślnie, podlega karze grzywny.

Żądanie wnioskodawcy co do postaci ubezwłasnowolnienia nie jest wiążące dla sądu.

Uczestnikami postępowania są z mocy prawa:

  • wnioskodawca
  • osoba, której dotyczy wniosek, jej przedstawiciel ustawowy i małżonek.
  • prokurator

W postępowaniu mogą uczestniczyć organizacje pozarządowe zajmujące się prawami osób z niepełnosprawnościami.

Etapy postępowania krok po kroku

Postępowanie o ubezwłasnowolnienie przechodzi przez dziewięć etapów: od wniosku po przekazanie sprawy sądowi opiekuńczemu:

  1. Wniosek. Składany jest w odpowiednim wydziale cywilnym sądu okręgowego właściwego dla miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy. Wniosek powinien zawierać m.in. dane wnioskodawcy oraz uczestnika, żądanie (ubezwłasnowolnienie całkowite lub częściowe), opis faktów z dowodami oraz informację czy stan zdrowia pozwala osobie stawić się w sądzie.
  2. Kontrola dowodów wstępnych. Przed doręczeniem wniosku sąd żąda świadectwa lekarskiego od psychiatry albo opinii psychologa, a przy pijaństwie lub narkomanii także zaświadczenia z poradni. Sąd odrzuca wniosek, gdy nie uprawdopodobniono zaburzeń psychicznych albo nie złożono żądanych dokumentów, chyba że ich złożenie nie jest możliwe.
  3. Ochrona osoby w toku sprawy. Gdy wniosek dotyczy osoby pełnoletniej, sąd może ustanowić doradcę tymczasowego, jeśli uzna to za konieczne dla ochrony jej osoby lub mienia. Osoba ta ma wtedy ograniczoną zdolność do czynności prawnych, jak osoba ubezwłasnowolniona częściowo. Sąd może też ustanowić z urzędu adwokata lub radcę prawnego, nawet bez jej wniosku, jeśli spełnione są dodatkowe przesłanki.
  4. Wysłuchanie. Osobę trzeba wysłuchać niezwłocznie po wszczęciu postępowania, w obecności biegłego psychologa i, zależnie od stanu zdrowia, psychiatry lub neurologa. Sąd może zarządzić jej przymusowe sprowadzenie na rozprawę albo wysłuchać ją przez sędziego wyznaczonego.
  5. Opinia biegłych. Osoba musi być zbadana przez psychiatrę lub neurologa oraz psychologa, a opinia ma zawierać umotywowaną ocenę jej zdolności do kierowania postępowaniem i prowadzenia spraw. Jeżeli uzasadniają to opinie dwóch lekarzy, sąd może skierować osobę na obserwację w zakładzie leczniczym na nie dłużej niż sześć tygodni, a wyjątkowo do trzech miesięcy.
  6. Ustalenia sądu. Sąd bada stan zdrowia, sytuację osobistą, zawodową i majątkową osoby oraz sposób zaspokajania jej potrzeb życiowych. Może też zobowiązać domowników do złożenia wykazu jej majątku.
  7. Rozprawa i postanowienie. Sąd rozstrzyga postanowieniem, w którym orzeka, czy ubezwłasnowolnienie jest całkowite, czy częściowe, i z jakiego powodu, albo oddala wniosek.
  8. Zaskarżenie. Postanowienie można zaskarżyć apelacją, a uprawniony do tego jest także sam ubezwłasnowolniony; warto zaznaczyć, że jego środka odwoławczego nie odrzuca się z powodu braków formalnych.
  9. Przekazanie sądowi opiekuńczemu. Po uprawomocnieniu się postanowienia sąd z urzędu przesyła jego odpis sądowi opiekuńczemu który następnie w zależności od rodzaju ubezwłasnowolnienia ustanawia z urzędu opiekuna lub kuratora dla osoby ubezwłasnowolnionej. Warto również zaznaczyć, iż nawet w przypadku oddalenia wniosku sąd rozpatrujący wniosek może zawiadomić sąd opiekuńczy o potrzebie ustanowienia kuratora dla osoby niepełnosprawnej, która jednak nie wymaga ubezwłasnowolnienia.

Od wniosku o ubezwłasnowolnienie pobiera się opłatę 100 zł, a wnioskodawca musi ponadto na wezwanie sądu zapłacić zaliczkę na opinie biegłych. Warto pamiętać również o potencjalnych kosztach pozasądowych badań potrzebnych do zdiagnozowania choroby lub innych zaburzeń.

Ustanowienie opiekuna lub kuratora

Jak zostało to podkreślone we wcześniejszym punkcie, to sąd opiekuńczy z urzędu, po przekazaniu postanowienia przez sąd rozpatrujący wniosek o ubezwłasnowolnienie, ustanawia opiekuna lub kuratora.

Opiekunem osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie powinien być ustanowiony przede wszystkim jej małżonek, a w braku małżonka ojciec lub matka, o ile dobro osoby ubezwłasnowolnionej nie stoi temu na przeszkodzie. Kolejność nie jest bezwzględnie wiążąca, bo sąd może od niej odstąpić, kierując się dobrem osoby ubezwłasnowolnionej. Opiekun musi mieć pełną zdolność do czynności prawnych i dawać rękojmię należytego sprawowania opieki.

Do opieki nad osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie stosuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim, przez co opiekun potrzebuje zezwolenia sądu opiekuńczego w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku podopiecznego. Nie rzadziej niż raz w roku składa też sądowi sprawozdanie oraz rachunki z zarządu majątkiem.

Kurator osoby ubezwłasnowolnionej częściowo reprezentuje ją i zarządza jej majątkiem tylko wtedy, gdy sąd opiekuńczy tak postanowi. W pozostałym zakresie pomaga jej, wyrażając zgodę na niektóre jej czynności. Kuratela ustaje z mocy prawa, gdy sąd uchyli ubezwłasnowolnienie.

Warto wskazać, iż opiekun i kurator to dwie różne role. Opiekun zastępuje osobę ubezwłasnowolnioną całkowicie, chyba że ta pozostaje jeszcze pod władzą rodzicielską, bo wtedy jej przedstawicielami są rodzice. Kurator osoby ubezwłasnowolnionej częściowo co do zasady jej nie zastępuje, lecz wspiera ją, wyrażając zgodę na ważniejsze czynności prawne.

FAQ

Czy można ubezwłasnowolnić kogoś wbrew jego woli? Tak. Sąd orzeka na podstawie opinii biegłych i całości materiału, a nie zgody osoby, której sprawa dotyczy. Ma ona jednak prawo do wysłuchania, udziału w postępowaniu i zaskarżenia postanowienia (art. 547, 560 KPC).

Czy wystarczy sama diagnoza lekarska? Nie. Sąd musi ustalić, że zaburzenie uniemożliwia osobie kierowanie własnym postępowaniem (przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym) albo że potrzebuje ona pomocy w prowadzeniu spraw (przy częściowym). Gdy biegły psychiatra stwierdzi, że osoba nie choruje psychicznie ani nie ma niedorozwoju umysłowego, sąd nie może wbrew tej opinii orzec ubezwłasnowolnienia z tej przyczyny.

Kto może złożyć wniosek, a kto nie? Małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo i przedstawiciel ustawowy, a także prokurator. Ciotka, wujek, sąsiad czy partner niepozostający w związku małżeńskim z tą osobą nie mają własnej legitymacji.

Od jakiego wieku można orzec ubezwłasnowolnienie? Ubezwłasnowolnienie całkowite jest możliwe od ukończenia 13 r.ż. Częściowe dotyczy osoby pełnoletniej, ale wniosek można złożyć już rok przed osiągnięciem pełnoletności (art. 545 § 3 KPC).

Ile to kosztuje, kto płaci i ile trwa? Opłata od wniosku to 100 zł, a zaliczkę na biegłych wpłaca wnioskodawca; o ostatecznym podziale kosztów sąd rozstrzyga w postanowieniu. Sprawa trwa zwykle od kilku miesięcy wzwyż, a ustawa nie wyznacza terminu.

Co, gdy osoba nie może stawić się w sądzie? Sąd może zarządzić jej przymusowe sprowadzenie albo wysłuchać ją przez sędziego wyznaczonego (art. 547 § 2 KPC). Pierwsze wysłuchanie jest obowiązkowe, ale dalsze doręczenia, wezwania lub wysłuchania sąd może pominąć, jeśli uzna je za niecelowe ze względu na stan zdrowia. Ustanawia wtedy kuratora dla ochrony praw tej osoby w toku sprawy (art. 556 KPC).

Czy ubezwłasnowolnienie jest na zawsze? Nie. Sąd uchyla je, gdy ustaną przyczyny, może też zmienić całkowite na częściowe, a w razie pogorszenia stanu ubezwłasnowolnionego częściowe na całkowite. Z wnioskiem o uchylenie lub zmianę może wystąpić także sam ubezwłasnowolniony (art. 559 KPC).

Czy opiekun może sam sprzedać mieszkanie podopiecznego? Nie. W ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku podopiecznego opiekun potrzebuje zezwolenia sądu opiekuńczego (art. 156 w zw. z art. 175 KRO).

Czy osoba ubezwłasnowolniona może głosować w wyborach? Nie. Konstytucja (art. 62 ust. 2) odbiera prawo wybierania osobom ubezwłasnowolnionym prawomocnym orzeczeniem sądu.

Czy ubezwłasnowolnienie zniknie z polskiego prawa? Wśród proponowanych zmian prawnych pojawia się propozycja zastąpienia instytucji ubezwłasnowolnienia czterema instrumentami wsparcia - projekt jest obecnie procedowany przez Sejm.

Kinga Stankowicz Kinga Stankowicz
Paweł Pajdak Paweł Pajdak

Polecane artykuły

Masz pytania?

Skontaktuj się z nami, aby omówić Twoją sprawę.

Skontaktuj się